Ücretsiz indir

Çek ve senetle çalışmak: vade takibi ve risk kontrolü

Hazırlayan: Ciro · · 8 dk okuma

Çek ve senet ticaretin vazgeçilmezi ama vadesi kaçırılan ya da karşılıksız çıkan bir çek kasayı sarsar. Almadan önce kontrol, aldıktan sonra takip.

Toptancıdan oto sanayiye kadar pek çok sektörde vadeli satışın dili hâlâ çek ve senettir. Doğru kullanıldığında nakit akışını dengeler; ama bir çekin karşılıksız çıkması ya da vadesinin kaçırılması, küçük bir işletmenin ayını altüst edebilir. Bu yazıda almadan önce yapılacak kontrolleri, yasal temel bilgileri ve vade takibini ele alıyoruz.

Çeki almadan önce: karekod ve rapor kontrolü

2017’den bu yana çek yaprakları karekodlu basılıyor. Karekod okutulduğunda çek yaprağının gerçek ve tedavülde olup olmadığı, keşidecinin çek yasağı bulunup bulunmadığı ve karşılıksız çek geçmişi görülebilir.3

Findeks’in Karekodlu Çek Raporu, Findeks Mobil uygulamasında karekod okutularak alınır ve keşidecinin onayı gerekmez. Raporda şunlar yer alır:4

  • Çek Endeksi: Son 36 aylık ödeme performansına göre 0–1.000 arası bir puan. 750’nin altı yüksek risk olarak değerlendirilir.
  • Çek yazma yasağı, iflas ve ihtiyati tedbir kayıtları.
  • Son 10 yıl ve son 12 ay geçmişi.

Düzenli çek alan işletmeler için ayrıca, keşidecinin son 10 yıldaki karşılıksız, iptal ve iade çeklerini ve ileri tarihli açık çeklerini gösteren Çek Raporu da vardır.5 Her iki rapor da ücretlidir; çok çek alıyorsanız yıllık paketler maliyeti düşürür.

Basit kural: Tanımadığınız birinden ya da tutarı yüksek bir çeki, karekodunu okutmadan almayın.

Çek Kanunu’nda bilmeniz gerekenler

5941 sayılı Çek Kanunu’nun esnafı en çok ilgilendiren hükümleri:1

  • Bankanın ödeme sorumluluğu: Çek karşılıksız çıksa bile banka, hamile çek yaprağı başına kanunda belirlenen ve her yıl ocakta Merkez Bankası’nca güncellenen tutara kadar ödeme yapmakla yükümlüdür.
  • Erken ibraz: Üzerindeki düzenleme tarihinden önce bankaya götürülen çek, kanundaki karşılıksız çek yaptırımlarına dayanak olmaz. Vadeyi beklemek sizin yararınızadır.
  • Karekodlu çeki kaydetme: Çeki alan kişi, karekodlu çeki sisteme kaydetmekle yükümlüdür.
  • Yaptırım: Hamilin şikâyeti üzerine mahkeme, karşılıksız her çek yaprağı için 1.500 güne kadar adli para cezasına (karşılıksız kalan tutardan az olmamak üzere) ve çek düzenleme ile çek hesabı açma yasağına hükmedebilir.
  • Ödemeyle düşme: Çek bedeli faiziyle birlikte tamamen ödenirse dava düşer; mahkûmiyet kesinleşmişse bütün sonuçlarıyla ortadan kalkar.

İbraz süreleri ve zamanaşımı

Türk Ticaret Kanunu’na göre:2

  • Düzenlendiği yerde ödenecek çek 10 gün, Türkiye içinde başka bir yerde ödenecek çek 1 ay içinde bankaya ibraz edilmelidir. Süreyi kaçırmak, ciranta ve keşideciye başvuru haklarınızı zayıflatabilir.
  • Hamilin çekten doğan başvuru hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıl içinde zamanaşımına uğrar.
  • Karekodlu çek sistemi Türkiye Bankalar Birliği Risk Merkezi tarafından yürütülür.

Senet (bono) geçerli olsun

Esnaf arasında “senet” denilen belge hukuken çoğunlukla bonodur. TTK’ya göre bir bononun şu unsurları içermesi gerekir; biri eksikse belge bono sayılmaz:2

  1. Senet metninde “bono” ya da “emre muharrer senet” ibaresi
  2. Belirli bir tutarı kayıtsız şartsız ödeme vaadi
  3. Vade
  4. Ödeme yeri
  5. Lehine ödeme yapılacak kişinin adı
  6. Düzenleme tarihi ve yeri
  7. Düzenleyenin imzası

Kırtasiyeden alınan hazır senet formları bu alanları içerir; ama alanların eksiksiz doldurulduğunu kontrol etmek size düşer.

Vade takibi: en sık yapılan hatalar

  • Alınan ve verilen çekleri karıştırmak: Alınan çekler gelecekteki girişiniz, verilenler çıkışınızdır. İkisini ayrı listeleyin.
  • Verilen çekin vadesini, beklenen tahsilattan öne koymak: Müşterinin çeki 30’unda tahsil edilecekken toptancıya 25’i vadeli çek vermek, 5 günlük açığı baştan yaratır (nakit akışı).
  • Ciro edilen çeki unutmak: Müşteriden aldığınız çeki tedarikçiye ciro ettiyseniz, karşılıksız çıkarsa sorumluluğunuz sürer. Kime ciro ettiğinizi not edin.
  • Vadeyi hafızaya bırakmak: Ayda birkaç çek bile olsa, takvim ve hatırlatma olmadan bir gün mutlaka kaçar.

Ciro ile çek ve senet takibi

Yukarıdaki hataların hepsi takipsizlikten doğar. Ciro’da:

  • Alınan ve verilen ayrı: Çek ve senetleri tutarı, vadesi ve ilgili cari hesabıyla kaydedersiniz; alınanlar ve verilenler karışmaz.
  • Vade bildirimi: Vadeler takvimde görünür, vade günü bildirim gelir; ibraz süresini kaçırmazsınız.
  • Karşılıksız kaydı: Karşılıksız çıkan çeki işaretlersiniz; Ciro, yasal süreç için banka yazısını saklamanızı hatırlatır.
  • Nakit akışında yerini görme: Ciro Premium’daki Nakit akışı ekranı, verdiğiniz çeklerin vadelerini 12 haftalık tahmine kendiliğinden işler. Müşteri çekini tahsil etmeden toptancı çekinin vadesi geliyorsa eksiye düşen haftayı önceden görürsünüz. Riskli işaretlenen alınan çekleri ise kasaya eklemez. Oto sanayi ve toptancılar için: oto sanayi cari hesap, toptancı cari hesap takibi.

Özet

  • Çeki almadan önce karekodunu okutun; Çek Endeksi 750’nin altındaysa dikkat.
  • İbraz süresini kaçırmayın: aynı yer 10 gün, başka yer 1 ay.
  • Senette yedi zorunlu unsuru kontrol edin.
  • Alınan ve verilen çekleri ayrı takvimde, vadeleriyle izleyin.

Kaynaklar

  1. 5941 sayılı Çek Kanunu — Mevzuat Bilgi Sistemi
  2. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (madde 776–814) — Mevzuat Bilgi Sistemi
  3. Findeks Karekodlu Çek Sistemi — Kredi Kayıt Bürosu
  4. Karekodlu Çek Raporu — Findeks
  5. Çek Raporu — Findeks

Bu yazı genel bilgi içindir; yatırım, hukuk veya vergi danışmanlığı değildir. Kararlarınız için mali müşavirinize ya da bankanıza danışın. Faiz, limit ve destek koşulları değişebilir; güncel hâlini kaynağından kontrol edin.

Alacağını, borcunu ve kasanı tek yerde tut.